Gertruda (ok. 1025–1108) w. księżna kijowska, córka Mieszka II, króla polskiego, i Rychezy. Imię otrzymała po św. Gertrudzie z Nivelles w Brabancji, gdzie przebywała wówczas jej ciotka, a wykształcenie najpewniej w jednym z opactw prowincji kolońskiej. W r. 1043 wydana za Izasława-Dymitra Jarosławica, za życia ojca uposażonego na Turowie, potem i na Nowogrodzie, a od 1054 księcia zwierzchniego w Kijowie. Gdy 15 IX 1068 ludność Kijowa wygnała go po porażce w walce z Połowcami, nie bez udziału Ławry Pieczerskiej niechętnej sympatiom łacińskim pary książęcej, Izasław i G. udali się do Polski.
Losy G-dy wiążą się ze wspaniałym psałterzem, dziś w muzeum w Cividale (prow. Udine), spisanym dla arcybiskupa trewirskiego Egberta (993–7). Dodatki doń łączą się z osobą G-dy, wśród nich kalendarz, który powstał w Polsce w 1068–9, najpewniej w Krakowie, jak poświadcza zapiska o konsekracji katedry św. Wacława 30 IX.
Z pomocą Bolesława Szczodrego Izasław zasiadł 2 V 1069 w Kijowie, Połock oddając młodszemu synowi Mścisławowi, a po jego rychłej śmierci synowi starszemu Światopełkowi. Izasław został jednak ponownie 22 III 1073 obalony i zmuszony uchodzić do Polski ze swą rodziną: żoną, synami, Światopełkiem-Michałem i zapewne najmłodszym Jaropełkiem-Piotrem. Bolesław zatrzymał część skarbów uwiezionych przez wygnańców i zmusił ich do opuszczenia Polski, sam wiążąc się na Rusi ze zwycięzcami. Izasław udał się do Niemiec, gdzie pod protekcją Dediego margr. Miśni w styczniu 1075 w Moguncji uzyskał od Henryka IV, bezskuteczne zresztą, poselstwo cesarskie do Kijowa; jednocześnie jednak posłał Jaropełka do Rzymu. List Grzegorza VII z 17 IV uwiadomił parę ruską, że syn ich oddał Ruś św. Piotrowi, a 25 IV 1075 papież polecił Bolesławowi zwrócić zabrane skarby. W warunkach koronacyjnych dla Bolesława musiało się znaleźć zobowiązanie pomocy dla sprawy Izasława. W tymże lub nast. roku para książęca przybyła do Polski i jak sądzić można, wzięła udział w koronacji Bolesława 25 XII 1076. Z pobytem G-dy w Gnieźnie łączył się zabytek przechowywany jeszcze w w. XV w katedrze gnieźnieńskiej, jakaś szata kościelna z wyhaftowaną modlitwą do św. Dymitra za Izasława. Pochodziła ona niewątpliwie z daru, a może i z pracy rąk G-dy.
Bolesław wprowadził 15 VII 1077 Izasława do Kijowa, już jednak 3 X 1078 zginął on w walkach dynastycznych. Po jego śmierci G. przebywała z Jaropełkiem, wówczas księciem na Włodzimierzu Woł. i Turowie. W 1084 został on pozbawiony dzielnicy i ratował się ucieczką do Polski, pozostawiając matkę, żonę i drużynę w Łucku zdobytym przez Włodzimierza Monomacha; G-ę uprowadzono wtedy do Kijowa. Po oddaniu Jaropełkowi dzielnicy, został on 22 VI 1086 zamordowany; pochowany w Kijowie w fundowanej przezeń cerkwi św. Piotra; pozostawił w latopisach pamięć m. in. miłośnika ksiąg. Okres ten w psałterzu G-dy zaznaczył się dwoma zabytkami: serią 5 miniatur ruskich i zbiorem modlitw. Wśród miniatur 2 mają treść historyczną, na I widnieją: św. Piotr i para książęca oraz klęcząca postać w koronie, a napisy objaśniają, że to Jaropełk z żoną i matką; na IV wyobrażono koronację pary książęcej przez Chrystusa, po bokach stoją jej patronowie, św. Piotr i św. Irena, co wskazuje, że żona Jaropełka, Kunegunda z Orlamünde, przybrała imię Ireny. Zarówno miniatury, jak modlitwy powstały w latach 1078–87, po śmierci Izasława, a przed zgonem Jaropełka. Modlitwy G-dy to kilkaset krótkich tekstów, przeważnie ze skarbca Kościoła zachodniego, niektóre noszą charakter osobisty: wymieniają imię modlącej się G-dy, mówią o jej chorobie i zmartwieniach, wzmiankują o synu zajętym wojną i zagrożonym od nieprzyjaciół, a który jest synem ukochanym, filius unicus, imieniem Piotr (-Jaropełk). G. modliła się też za papieża i o zjednoczenie Kościołów.
Uznawanie w Jaropełku jedynego syna należałoby tłumaczyć szczególnym uczuciem G-dy do najmłodszego, może na tle jego katolicyzmu. Światopełk, który z Turowa objął Kijów w r. 1093, ulegał jednak także wpływom zachodnim i unijnym. Wzmianka o zgonie księżny Izasławowej i matki Światopełka 4 I 1108 odnosi się na pewno do G-dy; mogła ona swą obecnością na dworze podtrzymywać kontakty Izasławiców z Piastami, wyrażające się m. in. w rokowaniach brzeskich w r. 1099 Światopełka z Włodzisławem Hermanem, a także w małżeństwie Krzywoustego w r. 1103 z córką Światopełka, Zbysławą.
Psałterz G-dy wrócił do Polski za pośrednictwem jednej z księżniczek ruskich wydawanych na przełomie w. XI i XII za Piastów; a dowodnie był w rękach Salomei, wdowy po Bolesławie Krzywoustym, która go wraz z imieniem G-dy przekazała swej córce.
Art. streszcza wyniki zaginionej w r. 1944 rozprawy Kętrzyńskiego St., Codex Gertrudianus; Finkel-Maleczyński, Bibliogr. Hist. Pol., Lw. 1935, 9416 (cyt. publikację częściową kodeksu Sauerlanda i Haseloffa, 1901, i recenzje); Kondakov N. P., Izobraženija russkoj kniažeskoj sem’i v miniatjurach XI SPb. 1906; Połn. Sobr. Letop. V, VII, IX; Lewicki A., Napis na paliuszu z w. XI, «Kwart. Hist.» 1893, 447; Balzer, Geneal. Piastów, II 13; Baumgarten N. de, Généal. des branches régnantes de Rurikides, «Orient Christ». 1934; Solov’ev S. M., Istorija Rossii, wyd. 6, 1883, II; Hruševskyj M., Istorija Ukrainy-Rusy, wyd. 2, 1905, II; Kętrzyński St., O imionach piastowskich do końca w. XI, Spr. PAU 1945, nr 8.
Stanisław Kętrzyński